ادبیات

تصمیم گرفتم برای استفاده دانش اموزان عزیز دوره راهنمایی و احیانا همکاران گرانقدر، جزوه اموزشی نکته های زبانی و ادبی کتاب فارسی دوره راهنمایی را بنویسم . امید که مورد پسند و استفاده قرار بگیرد.

*********************************************************************      

قسمت اول : جمله چیست ؟ ***    انواع جمله ***    ساختمان واژه   

جمله مجموعه تعدادی کلمه یا واژه است که به وسیله ی ان  سخن خود را بیان می کنیم و پیام یا مفهومی را به دیگران منتقل می کنیم. هر جمله باید بتواند پیامی را برساند . جمله معمولا با فعل پایان می یابد بنابراین فعل ، جزء اصلی جمله است و نشان میدهد که حرف ماتمام شده است.

هر جمله از دو بخش کلی تشکیل میشود: نهاد و گزاره

نهاد: بخشی از جمله است که می خواهیم در باره ی ان خبر بدهیم . مثلا می گوییم : بهار......  همه منتظرند که ما در باره ی بهار چه می گوییم.

گزاره: همان خبری است که در باره ی نهاد می دهیم.       (بهار)، فصل زیبایی است .

 چند نکته :

1-فعل معمولا در قسمت گزاره قرار می گیرد.

2-هر جمله حتما دارای نهاد است. بنابر این به تعداد جمله ها نهاد داریم.

3- نهاد ممکن است اشکار یا پنهان باشد . نهاد اشکار یعنی این که ما میتوانیم کلمه ای که نهاد است رادر جمله مشخص کنیم. مثال : دانش اموزان به اردو رفتند. به نهادی که در جمله اشکار است نهاد اختیاری میگوییم.

نهاد پنهان، ظاهرا  در جمله وجود ندارد وما از طریق فعل به وجود نهاد پی می بریم. مثال :

از خانه خارج شدیم و به طرف ایستگاه اتوبوس رفتیم. در این جمله نهاد کلمه ی ( ما ) است. به نهاد پنهان ، نهاد اجباری می گوییم.

4- نهاد و گزاره هر یک میتوانند یک کلمه یا بیشتر باشند.

دانش اموزان کلاس اول راهنمایی ، امدند.

                                        انواع جمله از نظر پیام و مفهوم:

جمله ها از نظر پیام ومفهومی که به خواننده منتقل می کنند، 4 نوعند:

1- جمله خبری:

جمله ایست که به وسیله ان خبر یا پیامی به دیگران می رسانیم و در پایان ان نقطه (.) می گذاریم. مثال :

 بهار ، فصلی زیبا و دل انگیز است.

2- جمله پرسشی : جمله ای است که به وسیله ان در باره چیزی از دیگران سوال می کنیم ودر پایان ان (؟)می گذاریم.مثال :

چرا زمین به دور خورشید می گردد؟

3- جمله امری : همچنان که از اسمش پیداست ، با این جمله از دیگران می خواهیم کاری را انجام دهند. یعنی مفهوم دستور یا خواهش در ان نهفته است. در پایان ان نقطه (.) می گذاریم. مثال:

بادیگران با مهربانی وادب رفتار کن.

4- جمله عاطفی: جمله ایست که با ان احساسات وعواطف خود را بیان می کنیم.احساساتی از قبیل :تحسین، تعجب، آرزو، تاسف، دعاو....ودر پایان ان علامت (!) می گذاریم.مثال:

چه هوای دلپذیری!   

کوچه باغش پر موسیقی باد!

****************************

سوال : انواع جملات زیر را مشخص کنیدو نشانه مناسب ان را بگذارید :

الف): آرام گیر  حال کودکت چطور است

ب): تو دوست من بودی چرا به من کمک نکردی کاش میدانستی چه اسیبی به من رسیده

                                                ساختمان واژه

واژه ها از جهت ساختمان به دو دسته کلی تقسیم می شوند :

ساده ---  غیر ساده

واژه ی ساده : واژه ای است که تنها از یک جزء معنی دار تشکیل می شود وقابل تجزیه شدن به دو جزء یا بیشتر نیست.مثال:

 آب ، دفتر ، امروز ، قشنگ، دیوار ، و........

واژه ی غیر ساده : واژه ای که بیش از یک جزء دارد. مثل : کتابخانه – هنرمند- گلستان- نامه رسان- دانش- ابدارچی و......

واژه های غیر ساده خود به سه دسته تقسیم می شوند:

الف ) واژه های مشتق :

کلماتی که از یک جزء معنی دار + وند ساخته می شود. مثل: هنر مند، کوشش، خنده، باغبان، گلزار،خرد مندانه، گلدان و.....

( وند چیست ؟ ) وند به تکواژهایی گفته می شود که خودشان به تنهایی معنی ندارند اما وقتی به واژه اضافه می شوند معنی و ساختمان واژه را تغییر می دهند. مثلا ( بان) ، یک وند است که به تنهایی معنی ندارد اما وقتی به کلمه ی ( باغ ) اضافه می شود، کلمه جدیدی می سازد که معنی متفاوتی دارد: باغبان

وندها می توانند قبل از اسم بیایند که به انها پیشوند می گوییم.مثل بی کار، با ادب،

وهم پس از اسم . که به انها پسوند گفته می شود . مثل: خوراک ، شنزار، کارگاه، دانش،تابان، نویسنده

   ب): واژه های مرکب:

کلماتی که از دو یا چند جزء معنی دار تشکیل شده است. این نوع واژه ها وند ندارند. مثال:

کتابخانه( کتاب+خانه)، شب بو( شب+بو) ، شاهکار(شاه+کار) ، سربازخانه(سر+باز+خانه)، خرگوش(خر+گوش)،خوشبخت(خوش+بخت)،اشپزخانه(اش+پز+خانه)،روزنامه فروش(روز+نامه+فروش)

ج): واژه های مشتق-مرکب:

واژه هایی که هم مشتقند وهم مرکب. یعنی هم دارای وند هستند وهم بیش از یک جزء معنی دار دارند. مثال:

روزنامه فروشی(روز+نامه+فروش+ی)، ابدارچی (اب+ دار+چی) ، ناجوانمردانه (نا+جوان+مرد+انه)

دانش اموز ( دان +ش + اموز)

    چند نکته:  

1- در واژه های مشتق و مشتق –مرکب ، ان بخش از واژه را که دارای معنی است ؛ پایه می نامند: ناجوانمردانه

2- در واژه  مشتق ، حتما باید یک جزء معنی دار داشته باشیم.

3- در واژه های مشتق و مشتق –مرکب ، تعداد وندها مهم نیست .

4- بعضی وندها مشتق ساز نیستند. یعنی واژه را به مشتق تبدیل نمی کنند.( چون در معنی واژه تغییر ایجاد نمی کنند.) این وندها عبارتند از :

* تر- ترین : بزرگتر ، کوچکترین : هر دو ساده اند.

* علامت های جمع فارسی و عربی : گلها ، درختان، تحصیلات ، روحانیون: همگی ساده اند.

* ی نکره – ی وحدت : مردی ، نانی ، شبی: همگی ساده اند. ( در باره این نوع - ی – خواهم گفت)